Nauka prawa karnego należy do zespołu nauk prawnych. Jej przedmiotem jest rozwój instytucji prawa karnego, ich systematyka oraz wykładnia przepisów prawa, czyli ustalenie treści i zakresu obowiązywania norm prawnych. Wnioski z tych badań dotyczą zarówno prawidłowego stosowania prawa – subsumcja (podciągnięcie określonego zdarzenia pod odpowiedni przepis prawa karnego), jak i jego doskonalenia i zmiany – wnioski de lege ferenda.
W tradycyjnym ujęciu nauki mające za przedmiot normy prawne nazywa się dogmatycznymi, jednakże współczesna nauka prawa karnego nie ogranicza się do analizy norm, badając faktyczne skutki stosowania prawa, zwłaszcza zapobiegawcze i wychowawcze oddziaływanie kar i środków karnych – tak na sprawcę przestępstwa (prewencja indywidualna), jak i na społeczeństwo (prewencja ogólna).
Z uwagi na złożony charakter przestępstwa i społecznej na nie reakcji rozwinęły się badania empiryczne dotyczące tych zjawisk, które są przedmiotem wyodrębnionej nauki – kryminologii (łac. crimen – przestępstwo). Kryminologia bada dynamikę i strukturę przestępczości jako zjawiska masowego, czynniki wpływające na jej rozwój (przyczynowe, korelujące), w szczególności zaś wpływ na przestępczość zjawisk patologii społecznej. Przedmiotem badań są także indywidualne uwarunkowania i osobowość przestępców.
Z nauką prawa karnego i kryminologią ściśle związana jest penologia zajmująca się karą jako zjawiskiem społecznym, jej historią i funkcjami; bywa nazywana socjologią kary.
Z uwagi na złożone problemy wykonania kary pozbawienia wolności rozwinęła się też nauka penitencjarna, która wykorzystuje zdobycze kryminologii, psychologii i socjologii do programowania środków oddziaływania na skazanych.
Dla nauki procesu karnego bardzo duże znaczenie mają wyniki badań, jak też ekspertyzy w konkretnych sprawach, będące przedmiotem kryminalistyki. Jest to dziedzina wykorzystująca zdobycze różnych nauk (psychologii, fizyki, chemii, biologii, itp.) w opracowywaniu swoistych metod uzyskiwania i utrwalania środków dowodowych. Głównie jednak służy do wykrywania i udowadniania przestępstw: odorologia – ślady zapachowe; wariografia.
W ostatnim półwieczu nastąpił dynamiczny rozwój nowej dziedziny nauki – wiktymologii (łac. victima – ofiara), która początkowo zajmowała się badaniem roli ofiary w genezie przestępstwa (prowokacja, przyczynienie się, typologia ofiar), w ostatnich latach koncentruje się głównie na formułowaniu postulatów dotyczących ochrony interesów ofiar przestępstw w prawie i procesie karnym, pomocy udzielanej ofiarom i zapobieganiu wiktymizacji. Tu: etiologia – przyczyny przestępstw.
Nauka prawa karnego
June 14th, 2008Metody wykładni
June 14th, 2008Do najczęściej stosowanych metod wykładni należą:
Ř Wykładnia językowa – (in. semantyczna, gramatyczna, słownikowa); podstawowa; punktem wyjścia musi być zawsze ustalenie znaczenia spornego pojęcia w języku potocznym, chyba że z góry wiadomo, iż zostało ono użyte w znaczeniu specjalistycznym, odbiegającym od powszechnie przyjętego.
Ř Wykładnia logiczna – polega na stosowaniu tzw. logicznych reguł operacyjnych, z których najważniejsze to: a minore ad maius; a maiori ad minus; a contrario; raductio ad absurdum.
Ř Wykładnia systemowa – to wyjaśnianie znaczenia normy prawnej przez odwoływanie się do miejsca normy prawnej w systemie prawa, np. do miejsca w rozdziale kodeksu karnego, który posiada taki a nie inny tytuł, do usytuowania przepisu wśród innych.
Ř Wykładnia historyczna – polega na poszukiwaniu sensu normy w jej historii, a nawet w uzasadnieniu dołączonym do projektu aktu normatywnego. Najczęściej stosowaną wykładnią historyczną jest porównywanie obowiązującego przepisu z poprzednio w tej dziedzinie obowiązującym. Różnice zachodzące między nimi pozwalają często na wyjaśnienie znaczenia nowego przepisu.
Ř Wykładnia celowościowa (teleologiczna) – służy do wyjaśnienia sensu przepisu poprzez ustalenie celu, jaki chciał osiągnąć ustawodawca za jego pomocą (ratio legis). Odmianą tej wykładni jest wykładnia funkcjonalna, odwołująca się do następstw, jakie pociągnie za sobą proponowane znaczenie normy prawnej.
Ř Wykładnia prawnoporównawcza – opiera się na porównaniu danego przepisu lub instytucji z analogicznymi unormowaniami w innych systemach prawnych
Wykładnia naukowa
June 14th, 2008Wykładnia naukowa (doktrynalna) to interpretacja prawa w pracach naukowych publikowanych – komentarze do kodeksów, przeglądy orzecznictwa, glosy stanowiące komentarz do konkretnych orzeczeń, bądź przygotowywanych na zamówienie w formie ekspertyz. Wykładnia ta nie ma żadnej mocy wiążącej, wywiera jednak wpływ na kierunek orzecznictwa z uwagi na autorytet opracowań naukowych.
Wykładnia sądowa prawa karnego
May 14th, 2008W praktyce stosowania prawa wykładnia ta odgrywa największą rolę. Szczególne znaczenie ma tu wykładnia dokonywana przez SN, którego zadaniem jest kształtowanie jednolitej praktyki w stosowaniu prawa przez sądy. Oprócz rozstrzygania skarg kasacyjnych od prawomocnych orzeczeń sądowych, SN podejmuje uchwały, mające największe znaczenie dla wykładni prawa. Uchwały te mogą być w szczególności podejmowane w odpowiedzi na pytania prawne, kierowane do Sądu Najwyższego przez sądy okręgowe lub apelacyjne, jeżeli przy rozpoznawaniu środków odwoławczych natrafiają na zagadnienia wymagające zasadniczej wykładni. Zapatrywania prawne zawarte w tych uchwałach wiążą sądy niższe, ale tylko w tej konkretnej sprawie. Sam Sąd Najwyższy może przy innej okazji zmienić swoje stanowisko, chyba że podjął uchwałę w trybie art. 441 k.p.k i została ona wpisana do księgi zasad prawnych. Wówczas jest już związany taką zasadą, może wszakże od niej odstąpić orzekając jednak co najmniej w składzie całej Izby Karnej. Nie ulega jednak wątpliwości, że ich znaczenie jest znacznie szersze, gdyż wszystkie sądy w swoim orzecznictwie kierują się wykładnią Sądu Najwyższego z uwagi na jego autorytet.
Osobne miejsce w wykładni sądowej zajmuje wykładnia TK. Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji, orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Jest to więc jedyna wykładnia, która ma moc normy prawnej powszechnie zobowiązującej i której naruszenie może uzasadniać wniesienie środka odwoławczego lub kasacji.